ABŞ tərəfindən Tehrana ünvanlandığı iddia edilən tələblər paketi (nüvə proqramının məhdudlaşdırılması və regional silahlı şəbəkələrə dəstəyin dayandırılması kimi istiqamətlər) əslində klassik “məcburetmə diplomatiyası”nın elementlərini xatırladır. Bu modeldə məqsəd qarşı tərəfi danışıqlar masasında daha sərt şərtləri qəbul etməyə sövq etməkdir. Lakin bu yanaşmanın struktur problemi ondan ibarətdir ki, qarşı tərəf geri addımı daxili legitimlik baxımından “təslimçilik” kimi qiymətləndirə bilər və nəticədə böhran ya uzanır, ya da hərbi eskalasiyaya yaxınlaşır. Bu isə region dövlətləri üçün risklərin kəskin artması deməkdir: sərhəd boyu təhlükəsizlik rejimi sərtləşir, ticarət-logistika marşrutları həssaslaşır, investisiya gözləntiləri zəifləyir, humanitar planlama isə “ehtimal”dan “praktiki hazırlıq” səviyyəsinə keçir.
Azərbaycanın bu fonda davranışı praqmatik təhlükəsizlik rasionalizmi ilə izah oluna bilər. İranla uzun sərhədə malik ölkə kimi Bakı üçün əsas prioritetlər aşağıdakı bloklarda cəmlənir:
a. sərhədin fiziki təhlükəsizliyi və qeyri-nəzarətli keçid risklərinin minimallaşdırılması,
b. kritik infrastruktura (enerji, nəqliyyat, rabitə) mümkün təhdidlərin erkən aşkarlanması,
c. humanitar ssenarilərə hazır olmaq,
d. regiondankənar güclərlə koordinasiya vasitəsilə strateji qeyri-müəyyənliyin azaldılması.
Bu çərçivədə “mümkün qaçqın axını” və “humanitar çətinliklər” kimi mövzuların ictimai diskursa daxil edilməsi, daha çox dövlət idarəçiliyində risk-kommunikasiyası və ehtiyat planlama mexanizmlərinin işə salınması kimi görünür.
Humanitar ölçü ayrıca qeyd olunmalıdır. İran daxilində vəziyyətin kəskinləşməsi ssenarisində əhalinin hərəkəti üçün ən təbii istiqamətlərdən biri şimal ola bilər. Belə bir halda sərhədin idarə olunması ilə humanitar öhdəliklər arasında balans qurmaq tələb olunur. Müvəqqəti sığınacaq infrastrukturu, ilkin tibbi yardım, sanitar-epidemioloji nəzarət, ərzaq və logistika təminatı, qeydiyyat və yönləndirmə prosedurları, beynəlxalq humanitar institutlarla əlaqələndirmə kimi komponentlər bu balansın əsas alətləridir. Azərbaycanın öncədən hazırlıq mesajları verməsi həm də bu institusional çərçivənin formalaşdırılmasına xidmət edir.
Bu mərhələdə ABŞ-Azərbaycan əməkdaşlığının vurğulanması təsadüfi deyil. Tərəflər arasında münasibətlər təkcə ikitərəfli siyasi dialoqla məhdudlaşmır, enerji təhlükəsizliyi, regional kommunikasiya layihələri, təhlükəsizlik üzrə məlumat mübadiləsi və böhranların idarə edilməsi kimi sahələrdə qarşılıqlı maraqların üst-üstə düşməsi müşahidə olunur. Vaşinqton üçün Azərbaycan Avropa enerji bazarlarının şaxələndirilməsində etibarlı tərəfdaş, eyni zamanda Orta Dəhliz və regional logistika arxitekturasında mühüm həlqədir. Bakı üçün isə ABŞ ilə sıx koordinasiya risklərin daha yaxşı proqnozlaşdırılması, regional gərginliyin Azərbaycan iqtisadiyyatı və təhlükəsizliyi üzərində mənfi təsirlərinin azaldılması baxımından institusional üstünlük yaradır. Beləliklə, İran ətrafında qeyri-müəyyənlik artdıqca ABŞ-Azərbaycan xəttində əməkdaşlığın “təhlükəsizlik-mühit” komponenti güclənir.
Bundan əlavə, Azərbaycan İran məsələsində beynəlxalq yanaşmaya qoşulmaqla, özünü regional sabitlik gündəliyində məsuliyyətli aktor kimi təqdim etmək xəttini də gücləndirir. Burada söhbət birbaşa qarşıdurma ritorikasından daha çox, nüvə silahının yayılmaması, regiondankənar silahlı şəbəkələrin məhdudlaşdırılması, sərhədlərin toxunulmazlığı və transsərhəd risklərin azaldılması kimi “prinsipial çərçivə”dən gedir. Bu çərçivə Azərbaycanın həm Qərb tərəfdaşları ilə, həm də regionun bir sıra ölkələri ilə dialoqda legitim arqument bazasını genişləndirir.
Diplomatik gündəmin praktiki indikatorlarından biri də yüksək səviyyəli səfərlərin vaxtlamasıdır. ABŞ vitse-prezidentinin Azərbaycana mümkün səfəri bu mənada pozitiv qiymətləndirilə bilər. Birincisi, belə bir səfər Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda sabitliyə, kommunikasiya layihələrinə və enerji təhlükəsizliyinə verdiyi əhəmiyyətin institusional təsdiqi kimi çıxış edər. İkincisi, səfər böhran şəraitində koordinasiyanın operativliyini artırır: risk qiymətləndirmələrinin uyğunlaşdırılması, humanitar ssenarilər üzrə texniki məsləhətləşmələr, regional eskalasiyanın qarşısının alınmasına yönəlmiş diplomatik mexanizmlər daha işlək hala gələ bilər. Üçüncüsü, səfər Azərbaycanın beynəlxalq tərəfdaşlıq şəbəkəsində mövqeyini möhkəmləndirərək investisiya və nəqliyyat gündəliyinə də müsbət psixoloji impuls verər.
Nəticə etibarilə, ABŞ-İran gərginliyi fonunda Azərbaycanın davranışını üç əsas tezislə ümumiləşdirmək olar: 1. Bakı riskləri erkən mərhələdə idarə etməyə və humanitar ssenariləri planlaşdırmağa çalışır; 2. ABŞ ilə sıx əməkdaşlıq regional qeyri-müəyyənliyi azaltmaq və təhlükəsizlik-mühit dayanıqlığını gücləndirmək üçün əsas alətlərdən biri kimi önə çıxır; 3. Mümkün yüksək səviyyəli səfərlər, o cümlədən vitse-prezident səfəri Azərbaycanın regional sabitlik arxitekturasında rolunu gücləndirən və normativ-prinsipial çərçivəni möhkəmləndirən müsbət hadisə kimi dəyərləndirilə bilər. Bu yanaşma həm realpolitik tələblərinə, həm də böhranların idarə olunmasında müasir dövlətçilik praktikasına uyğun görünür.
Firuz Bağırov
Ordu.az
